Als je in de tuin bezig bent, gebruik je ongetwijfeld compost en heb je vast al gehoord dat dit materiaal veel positieve eigenschappen heeft. Eigenlijk klopt dat niet helemaal: het is niet de compost zelf, maar vooral de humus die uit die compost gevormd wordt, die ervoor zorgt dat jouw bodem fundamenteel verandert.

Lang onbekend

Wij zijn in onze tuin dertig jaar geleden gestart met het opbrengen van heel veel organisch materiaal in de vorm van compost, met als doel onze bodem op een snelle manier te verbeteren. Toen was er bijlange na nog niet zoveel bekend over de bodem, over hoe de samenwerking tussen organisch materiaal en bodemleven verliep, of waaruit compost precies was opgebouwd. Men wist bijvoorbeeld nog niet goed dat een deel van de compost werd omgezet in humus en dat het eigenlijk die humus is die de positieve eigenschappen overdraagt op de grond.

Dat je organisch materiaal moet opbrengen en het bodemleven moet voeden, is inmiddels parate kennis voor elke tuinier. Wij doen dat in het begin met compost en daarna vooral door te mulchen. Het grote voordeel van compost is dat het voeding bevat die snel beschikbaar is, maar toch niet gemakkelijk uitspoelt. Compost is materiaal dat nog in een actieve afbraakfase zit. De bacteriën die erin zitten, breken het materiaal verder af, zetten het om en stellen het beschikbaar aan je planten.

Compost verdwijnt

Compost is dus primair voeding voor het bodemleven. Dat bodemleven breekt het af, bouwt er zijn eigen lichaampjes mee op, vermenigvuldigt zich en stelt daarbij voedingsstoffen vrij voor de planten. Maar doordat al dat bodemleven daarin wroet, vreet, uitpoept en opnieuw eet, wordt stilaan stabiele humus gevormd. Door die voortdurende activiteit ontstaat een stof die tientallen tot honderden jaren in de bodem kan blijven zitten. Het is deze humus die een enorme invloed uitoefent op de bodemstructuur, de waterhuishouding en de beschikbaarheid van voedingsstoffen.

Je kunt de verhouding tussen compost en humus vergelijken met winkelen. Als je naar de winkel gaat, leg je verse groenten en fruit in je mandje. Thuis maak je dat klaar en eet je het op. Dat is compost: organisch materiaal dat al een beetje is voorbereid door bacteriën, zodat ander bodemleven en planten er voordeel uit kunnen halen.

Wat er vervolgens in je lichaam gebeurt, is vergelijkbaar met humusvorming. Een groot deel van je voeding verbruik je voor energie en ademhaling, maar een kleine fractie wordt gebruikt om je botten en spieren op te bouwen – structuren die langdurig in je lichaam blijven. Humus is precies dat: omgezet organisch materiaal waarvan een fractie overblijft om de stabiele structuur van de bodem op te bouwen.

Deze humus bestaat uit lange, ingewikkelde ketens die diverse cruciale functies vervullen. Wat doet humus nu concreet?

Vele functies

Ten eerste werkt het als een spons. Humus kan tot vijf keer zijn eigen gewicht aan water vasthouden. In een zandgrond zorgt dit ervoor dat water niet direct wegspoelt, waardoor je geen droge stof krijgt maar een bodem met een behoorlijke waterreserve. Zeker in het huidige klimaat met lange droge periodes is het essentieel om zoveel mogelijk humus in de grond te krijgen, zodat water wordt vastgehouden en later weer aan de planten kan worden afgegeven.

Een tweede functie is de vorming van het zogenaamde klei-humuscomplex. Dit complex zorgt voor de felbegeerde kruimelstructuur in de bodem. Omdat humusdeeltjes negatief geladen zijn, binden ze calcium, wat zorgt voor structuurverbetering.

Op zandgrond leidt dit tot betere aggregaatvorming: het losse zand wordt gebonden, waardoor het vocht vasthoudt en een capillaire werking krijgt.

Bij kleigrond werkt het omgekeerd: de humus duwt de op elkaar liggende kleiplaatjes open, waardoor een lossere structuur ontstaat waar lucht en water beter doorheen kunnen. Zowel bij zand- als kleibodems is humus dus onmisbaar.

Daarnaast heeft humus een uitwisselfunctie, ook wel de batterijfunctie genoemd. In bodemanalyses zie je dit vaak terug als de CEC-waarde. Dit geeft aan in welke mate je bodem in staat is om voedingsstoffen vast te houden en weer af te geven. Omdat humus negatief geladen is en veel aanhechtingspunten heeft, haken positief geladen voedingsstoffen zoals calcium, magnesium en kalium zich er gemakkelijk aan vast. Hierdoor spoelen ze niet uit. Tegelijkertijd laat humus ze ook weer makkelijk los wanneer de plant ze nodig heeft. Humus fungeert dus als een ideaal doorgeefluik.

Complex geheel

Humus is een complex geheel waarvan de exacte structuur nog niet volledig duidelijk is, maar we weten dat het uit drie hoofdcomponenten bestaat.

De eerste zijn de fulvinezuren. Dit zijn hele kleine, mobiele moleculen die zeer goed oplosbaar zijn in water, ongeacht of je bodem zuur, neutraal of basisch is. Ze zetten zich rond voedingsstoffen en transporteren deze de plant in. Binnen in de plant laten ze het molecuul los. Soms worden ze door de plant verbruikt, maar vaak pakken ze iets anders vast om het naar buiten te transporteren, zoals zware metalen. Als je veel fulvinezuren in je bodem hebt, is het veiliger om groenten te kweken omdat de kans op zware metalen in je oogst lager wordt en de opname van voedingsstoffen efficiënter verloopt.

De tweede groep zijn de huminezuren. Deze zijn qua structuur veel groter en minder mobiel. Zij zijn de hoofdrolspelers die de wortelgroei stimuleren. Ze produceren een stof die lijkt op een groeihormoon; als dit in de buurt van wortels komt, worden deze gestimuleerd om sterk uit te breiden. Daarnaast houden ze heel actief water vast. In tegenstelling tot fulvinezuren hebben huminezuren een lagere pH nodig.

In basische bodems lossen ze op en spoelen ze uit, maar in zure of gematigde bodems (tot een pH van ongeveer 7) blijven ze vastzitten in de toplaag. Het is dus belangrijk dat je pH op orde is, anders verlies je deze waardevolle zuren. Gelukkig zorgt het toevoegen van organisch materiaal en het niet spitten er meestal automatisch voor dat je pH rond de ideale 6,5 à 6,8 komt te liggen.

Het derde onderdeel is humine. Dit is het fundament: een supergrote molecule die niet oplosbaar en nauwelijks afbreekbaar is. Humine kan decennialang in de bodem blijven zitten en zorgt voor de langdurige structuurverbetering waarin planten goed kunnen wortelen.

Hoe bouw je deze humusvoorraad nu op?

Het begint uiteraard met het toedienen van organisch materiaal via mulch, compost en levende planten. Planten pompen via hun wortels actief organisch materiaal de bodem in; dit is de snelste manier om het materiaal in de bovenste 30-40 centimeter te krijgen.

Een cruciaal hulpmiddel hierbij is niet spitten. Spitten breekt het bodemleven af en zorgt ervoor dat organisch materiaal en humus versneld afbreken. Humus is stabiel zolang je de bodem met rust laat, maar door te keren verlies je die stabiliteit.

Om compost om te zetten in stabiele humus heb je bovendien schimmels nodig. Compost wordt tijdens het composteringsproces (zeker bij warmtecompost) voornamelijk gevormd door bacteriën. Om de stabiele humusfractie te krijgen, moet je schimmels stimuleren. Dit doe je door voeding aan te bieden die lignine (houtig materiaal) bevat. Levende wortels en mulch helpen om dat materiaal snel bij de schimmels en bacteriën te krijgen.

De conclusie is helder

Door compost en mulch toe te voegen, en door te zorgen voor constante beworteling, verhoog je het humusgehalte. Maar onthoud dat compost niet gelijk is aan humus. Compost wordt verbruikt, en slechts een kleine fractie blijft over als humus. Het is een proces van lange adem. Je moet jarenlang consequent organisch materiaal toevoegen en de bodem met rust laten.

Pas dan zul je merken dat het humusgehalte stijgt en dat je dat omslagpunt bereikt: je planten groeien beter, je hebt minder last van plagen en ziekten, en de onkruiddruk verlaagt. Dat niveau bereik je alleen door geduld en door het bodemleven zijn werk te laten doen.

Wat je hierboven leest, is een transcriptie van de podcast. Deze tekst bevat de hoofdpunten van de opname, maar is altijd beknopter dan het origineel. Wil je het volledige verhaal, met alle details, dan kan je best de opname bovenaan beluisteren!

Wil je het in je auto, tijdens het sporten of tuinieren beluisteren, dan is het misschien handig om dit via mijn Spotify-kanaal te doen: Je Eigen Perfecte Tuin