Tien, elf jaar geleden heb ik een blog geschreven over het wel of niet snoeien van fruitbomen. Mijn conclusie was toen dat je eigenlijk niet moest snoeien, maar in die periode hebben we ook een hoop nieuwe, jonge fruitbomen geplant. Ik ging toen bekijken wat het effect zou zijn als ik niet zou snoeien.

Die vraag over wat mijn conclusies nu zijn, kwam een tijdje geleden ook binnen in mijn mailbox. Misschien is het goed om daar nu eens naar te kijken en te vertellen wat mijn huidige idee daarover is. Ik zal ook kort herhalen hoe ik bij die toenmalige conclusie gekomen ben.

Voedselbos cursus

In die periode hadden we een voedselbosworkshop, gegeven door Wouter Van Eck. Wouter Van Eck had toen al behoorlijk wat ervaring met voedselbossen. Hij vertelde dat als je een jonge boom plant in een voedselbos of tuin, je die in principe niet hoeft te snoeien. Zo’n boom ontwikkelt vanzelf een goede structuur. Het gewicht van de vruchten zorgt ervoor dat de takken gaan doorhangen, waardoor ze op een natuurlijke manier uitbuigen en de ideale hoek krijgen om vruchten te dragen. Dat gaat allemaal vanzelf; je hoeft er niets aan te doen, op voorwaarde dat je met jonge, kleine boompjes begint.

Snoeien is niet nodig

Omdat die uitleg logisch klonk en zij veel ervaring hadden, raakte ik ervan overtuigd dat snoeien niet nodig was. Daarvoor was ik er juist van overtuigd dat je wél moest snoeien. Op gangbare kwekerijen worden fruitbomen opgekweekt in rijen waar ze heel dicht op elkaar staan, waardoor ze snel en dicht tegen elkaar omhoog groeien. Ze groeien daardoor behoorlijk recht en zijn weinig vertakt, waardoor snoeien mij noodzakelijk leek.

Belangrijke redenen om te snoeien

Licht en lucht: Een klassieke regel is bijvoorbeeld de ‘licht- en luchtregel’. Deze stelt dat de kruin van de boom open moet zijn, zodat er licht binnenin valt en de wind er vlotter doorheen kan blazen. Dit vermindert de kans op ziektes zoals schurft en meeldauw op de bladeren en vruchten.

Kwaliteit: Daarnaast speelt kwaliteit een rol. Als je een boom niet snoeit, is het idee dat je heel veel kleine vruchten krijgt. De boom zou dan te weinig energie hebben om deze allemaal uit te laten groeien tot mooie, grote vruchten, waardoor je blijft zitten met een hele hoop kleine, zure appeltjes en een beperkte fatsoenlijke opbrengst.

Verjonging: Zonder snoei krijg je na verloop van tijd oud hout dat minder groeikrachtig is en minder opbrengt. De boom veroudert sneller en maakt weinig nieuw hout aan. Dit principe kennen we ook bij kleinfruit, dat we jaarlijks snoeien om te voorkomen dat het uitsluitend uit oud hout bestaat. Door oudere takken verspreid over de jaren weg te halen, creëer je een goede variatie tussen jong en oud hout. Hierdoor behoud je verjonging, nieuwe groei en groeikrachtig hout dat veel bloemen en vruchten geeft. Dat is dus ook de gedachte achter verjongingssnoei bij fruitbomen.

Structuur: Naarmate een boom ouder wordt, ontstaat er veel vertakking en vruchtzetting op de takken. Hierdoor kan de boom topzwaar worden, vooral wanneer er veel blad en fruit aan hangt. Tijdens een zomerstorm kunnen deze zware takken gemakkelijk uitwaaien of afbreken. Dit beschadigt niet alleen de structuur van de boom, maar kan er ook voor zorgen dat een deel van de stam uitscheurt. In het ergste geval wordt de boom gevaarlijk instabiel of waaien er in de jaren nadien nog meer gesteltakken uit, waardoor je de boom als verloren mag beschouwen.

Beurtjaren vermijden: Zeker bij appelbomen wordt beurtval vaak aangehaald. Het ene jaar produceert de boom heel veel bloesems en vruchten, wat enorm veel energie kost om te laten rijpen. De boom heeft daardoor het jaar daarop nodig om te recupereren, wat resulteert in een cyclus van afwisselend een zeer grote en een zeer kleine oogst. Het is uiteraard beter om elk jaar een constante opbrengst te hebben, dan het ene jaar met een overschot te zitten en het volgende jaar fruit te moeten bijkopen.

Natuurlijk tuinieren en snoeien

Al deze argumenten worden gebruikt om het belang van snoeien te benadrukken. Vanuit het natuurlijk tuinieren hoor je echter vaak de visie dat je níét moet snoeien. Zoals ik eerder aanhaalde: een boom groeit van nature in een goede vorm en in de wilde natuur wordt er ook niet gesnoeid, terwijl er toch opbrengst is. Daar valt in de praktijk echter wel wat op aan te merken.

Mijn ervaringen

Wij hebben gemerkt dat bomen die niet of nauwelijks gesnoeid worden, na verloop van tijd toch problemen vertonen. In het begin gaat het goed, maar later treden er problemen op met de doorstroom van licht en lucht. Bomen die niet gesnoeid worden, groeien binnenin helemaal dicht. Hierdoor concentreert de vruchtzetting en het rijpen zich voornamelijk aan de buitenkant van de boom. De weinige vruchten die binnenin hangen, zijn meestal kleiner en rijpen minder goed door een gebrek aan zonlicht.

Je krijgt dus een lagere opbrengst die zich voornamelijk aan de buitenkant van de kroon bevindt.

Wat betreft de luchtcirculatie hebben wij geen slechte ervaringen; we hebben geen last van schurft of meeldauw op de bladeren of vruchten. Het nadeel situeert zich dus echt bij de verminderde opbrengst door lichtgebrek in de kern. Een overvloed aan kleine, zure vruchten bleek bij ons ook geen groot probleem te zijn.

We hadden vaak een overvloed aan vruchten, maar dit zagen we zowel bij gesnoeide als ongesnoeide bomen, en bij zowel jong als oud hout. Wel dunnen wij het fruit in principe elk jaar. Eind juni of begin juli knippen we de overtollige vruchten weg. Bij hoogstammen is dat iets minder evident, maar ook daar verloopt dit werkje redelijk vlot. Of de vruchtgrootte veel met snoeien te maken heeft, weet ik niet.

Verjonging is echter een ander verhaal. Bomen zonder snoei maken sneller oud hout aan en beginnen daardoor sneller minder op te brengen. Dit is absoluut een belangrijk aandachtspunt. Als je niet snoeit, moet je er rekening mee houden dat de opbrengst sneller terugloopt en de boom hoofdzakelijk uit oud hout gaat bestaan.

Dit hangt nauw samen met de structuur, de veiligheid en het uitbreken van takken. Dit hebben we in de praktijk ondervonden. Ik weet niet of het uitsluitend door het niet-snoeien komt, maar we hebben al bij vier of vijf bomen gehad dat er tijdens een zomerstorm een grote tak uitbrak. In sommige gevallen was de boom daardoor zo zwaar beschadigd dat we hem moesten omzagen. Dit gebeurde vooral bij twee pruimelaars, maar ook bij verschillende appelaars braken grote takken af door het zware gewicht van het hout en het fruit. Dat komt vermoedelijk doordat er te weinig nieuw hout is gevormd en het oude én dode hout blijft zitten.

Om die reden ben ik van mening dat snoeien wel degelijk belangrijk is: het is cruciaal om hout, en zeker dood hout, weg te halen. Door de kruin bovenaan minder zwaar te maken, is de boom beter bestand tegen zomerstormen en is de kans op uitwaaiende takken veel kleiner.

Van beurtjaren hebben we daarentegen nooit iets gemerkt; onze opbrengst is elk jaar vergelijkbaar. De enige factor die soms invloed heeft, is late nachtvorst waardoor de bloesems bevriezen. Sommige variëteiten brengen dan minder op omdat ze op het verkeerde moment gebloeid hebben. Van een schommelende oogst door wel of niet te snoeien, hebben wij geen last gehad. Dat komt mogelijk ook omdat we de meeste bomen consequent dunnen.

Gulden middenweg?

Het blijft dus een beetje zoeken. Denk ik dat je helemaal niet moet snoeien? Absoluut niet, ik ben inmiddels overtuigd van het belang van snoeien. Moet je echter heel intensief snoeien, zoals in professionele productieboomgaarden of door ervaren snoeiers bij hoogstammen gebeurt? Dat denk ik ook niet.

De gulden middenweg is volgens mij om de eerste jaren niet te veel te doen en vooral te kijken hoe de structuur zich vormt. De jaren daarna kun je langzaamaan het centrum van de boom wat openmaken en openhouden. Voor de rest kijk je het gewoon even aan. Worden de bomen wat ouder, dan verwijder je wat oud hout en zorg je ervoor dat al het dode hout zo snel mogelijk wordt weggehaald. Om te verjongen kun je het beste af en toe – bij voorkeur in de zomer, omdat de boom dan het minst heftig reageert – wat grotere takken verwijderen. Dit voorkomt meteen dat de boom bovenaan topzwaar wordt door een teveel aan hout, waardoor de kans op uitwaaien afneemt.

Zeer intensief snoeien is mijns inziens niet echt nodig. Het is bovendien erg moeilijk. Als je dit wilt doen, moet je eigenlijk al een cursus volgen. Er zijn namelijk grote verschillen in de snoeiwijze van een pruim, appel of peer. Zelfs tussen appelvariëteiten onderling (zoals Jonagold, Boskoop of Elstar) zit er verschil. Voor iemand met slechts enkele fruitbomen in de tuin is dat bijna ondoenbaar, en gelukkig is het ook niet nodig.

Met een beetje inzicht, het openhouden van de kruin en het wegsnoeien van dood hout, kom je al heel ver. Dat is vaak voldoende om ervoor te zorgen dat de bomen veel langer opbrengst leveren, dat de kans op takbreuk verkleint en dat je een goede oogst behoudt. Je hoeft niet intensief te snoeien voor een massale opbrengst. Door af en toe een beetje in te grijpen, haal je van enkele bomen al ruim voldoende fruit. Zo hoef je er niet te veel tijd in te steken en loop je minder risico om dingen fout te doen.

Conclusie?

Mijn advies is dus veranderd. Waar ik vroeger zei dat snoeien niet mocht, zeg ik nu: doe de eerste jaren niet te veel en kijk het gewoon aan. Snoei de jaren nadien af en toe wat bij en haal vooral in het midden van de boom wat hout weg. Nog wat later kun je bovenaan wat meer hout verwijderen. Doe dit bij voorkeur in de zomer. Zo houd je de vorm en groei mooi beperkt en kun je redelijk lang van je bomen genieten, zonder dat dit al te veel moeite of specifieke vakkennis vereist.