Het is winter, het is koud en als je naar buiten kijkt, lijkt het wel alsof de meeste planten zijn gaan slapen, een winterpauze nemen en enkele maanden in rust zijn. Schijn bedriegt, zou ik zeggen, want uiteindelijk gebeurt er nog heel veel. Voor sommige dingen kan je zelfs helpen om te zorgen dat ze ondergronds actief blijven, misschien zelfs actiever dan ze anders zouden zijn.

Ondergrondse opslag

Als je in de herfst naar bladverliezende bomen en struiken gaat kijken, zie je dat ze hun blad laten vallen. Dat blad valt er niet zomaar af; heel veel voedingsstoffen worden daaruit gehaald en door die bomen of struiken naar de wortels getransporteerd. Dat blad valt daarna op de grond en gaat een mulchlaagje vormen, maar daar gaan we het momenteel niet over hebben.

Het lijkt alsof alles bovengronds en ondergronds stilstaat, en bovengronds is dat ook zo. Maar ondergronds is er toch nog heel veel activiteit. Weliswaar op een lager niveau dan in de zomer, maar wat er op dat moment gebeurt is toch heel belangrijk. Die boom slaat reservestoffen op om de komende maanden verder te kunnen groeien.

De wortels ontwikkelen zich ondergronds verder: ze blijven zoeken, nemen nog altijd water en voedingsstoffen op, en beschadigde wortels worden hersteld. Er worden ook al voorbereidingen getroffen voor het voorjaar, zodat die boom, eens de lente echt begint, snel kan uitlopen.

Zolang de bodemtemperatuur boven de 4 graden blijft, gaat dit door. Ik heb ook al wel lagere temperaturen gelezen, maar meestal is dat toch die grens tussen het vriespunt en 4 graden waarop wortels stilvallen. In onze winters vriest het niet zo gemakkelijk echt diep in de grond; boomwortels en struikwortels zitten wat dieper en blijven daar dan heel de winter door actief.

Wortels en schimmels

Is alleen die boomwortel actief? Uiteraard niet. Zoals je weet, zitten er heel veel schimmels in de bodem. Vroeger dacht men vaak dat schimmels slecht waren en planten beschadigden, maar ondertussen weten we dat zo’n 85 tot 95 procent van de planten samenwerkt met schimmels. Dat noemt men dan mycorrhiza. Die schimmels helpen de bomen om voedingsstoffen op te nemen, meer specifiek vaak stikstof en fosfor, maar ook andere soorten.

Doet die schimmel dat voor niets? Uiteraard niet, die heeft ook voedsel nodig. Een schimmel doet niet aan fotosynthese, dus die moet op een andere manier aan suikers geraken en die boom levert dat. In de zomer gebeurt de aanmaak van suikers door fotosynthese en kan die boom dat vrijstellen in de bodem. In de winter is dat moeilijker. De boom moet dan gebruikmaken van de voorraad die hij heeft opgeslagen in de wortels om die schimmels te onderhouden. Het is dus niet zo dat schimmels in de winter afsterven door gebrek aan voeding.

Eten, eten, eten

Een schimmel heeft continu voeding nodig en kan dat niet opslaan. Als je een schimmel enkele dagen niet voedt, sterft hij af of gaat hij in rust door sporen te vormen. Omdat de ondergrondse groei verdergaat, heeft de boom nog altijd stikstof en fosfor nodig via dat schimmelnetwerk. Daarom spreekt de boom zijn voorraad aan om die schimmels te onderhouden. Zo blijven die schimmels heel de winter actief en hoeven ze in het voorjaar niet van nul te beginnen.

In je tuin

Wat betekent dat nu voor jou in je tuin? Het blijft belangrijk om niet te spitten, ook niet in het najaar of voorjaar, en zeker niet langs houtkanten en struiken. In die winterperiode hangen ze voor hun voedselvoorziening sterk af van die ondergrondse schimmelnetwerken. In de zomer vangt het bodemleven en fotosynthese nog wel wat op, maar in de winter is dat moeilijker.

Als dat netwerk wegvalt, is de boom volledig op zichzelf aangewezen. De wortelgroei en de voorbereiding op het voorjaar zullen dan veel minder zijn. De boom staat dan vier, vijf maanden stil, wat nadelig is voor de groei in het komende seizoen.

Tijdstip van aanplant

Een ander belangrijk punt is het tijdstip van aanplanten: doe dit in het najaar of de vroege winter. Hoe langer je wacht, hoe minder tijd die boom krijgt om contact te maken met de schimmelnetwerken en zijn wortelstructuur uit te breiden. Vroeger zei men altijd dat het najaar ideaal is, zodat de boom zich kan zetten voor de lente. Natuurlijk, als de winter heel nat of koud is, kan dat problemen geven. Een vers geplante boom heeft nog geen uitgebreid wortelgestel om dieper te zoeken en heeft het moeilijker om een natte periode te overleven, wat soms tot sterfte leidt.

Daarnaast is het voor mensen vaak minder aangenaam om in het najaar te planten. De keuze wordt dan snel gemaakt om in de late winter of het voorjaar te planten, wanneer het weer en de grond wat warmer zijn. Dat lijkt misschien een betere optie, maar het nadeel is dat die boom bijna direct moet beginnen groeien terwijl zijn wortelgestel nog nauwelijks contact heeft gemaakt met het bodemleven . Hij zal dus zeer moeizaam aan water en voedingsstoffen geraken.

De ideale periode is dus toch wel het najaar, en ten laatste ergens in de loop van januari. Zo geef je de boom nog enkele maanden tijd om wortels te ontwikkelen en verbindingen te leggen met de mycorrhiza.

Bodemstructuur

Ook een goede bodemstructuur is cruciaal. Ik hoor mensen soms zeggen dat plassen op de grond in de winter niet erg zijn omdat het bodemleven toch niet actief zou zijn. Maar dat klopt dus niet. Als de bodem verzadigd is, hebben de plantenwortels en schimmels te weinig zuurstof. Hierdoor gaan schimmels kapot, valt de samenwerking weg en moet de boom teren op zijn eigen reserves. Dit zorgt voor een slechtere start in het voorjaar. Een goede bodemstructuur en stabiel bodemvoedselweb zijn dus enorm belangrijk.

Een tip daarbij is het aanbrengen van een mulchlaag rond bomen en struiken. Er is vaak discussie of je de bodem rond bomen moet vrijhouden of bedekken. Ik neig ernaar om zeker bij jongere bomen de eerste jaren te mulchen.

Die mulchlaag vormt een isolatiedeken en zorgt dat de koude niet zo snel de grond ingaat, waardoor wortels en schimmels langer actief kunnen blijven. Bovendien stelt die mulchlaag voedingsstoffen vrij en verbetert het de bodemstructuur doordat schimmels actief worden in die laag.

Conclusie

Kortom: schimmels en bomen gaan niet slapen, ze blijven heel de winter door actief. Jij kan daarbij helpen door te mulchen en te zorgen voor een goede bodemstructuur. Als je een boom plant, raad ik aan om dat in het najaar of de vroege winter te doen, met eind januari als uiterste datum. Wacht niet tot maart of april, want hoe later op het seizoen, hoe moeilijker de boom het krijgt om zich voor te bereiden. Plant op tijd, zodat de wortels zich kunnen ontwikkelen en voorraden kunnen opslaan voor het nieuwe jaar.

Wat je hierboven leest, is een transcriptie van de podcast. Deze tekst bevat de hoofdpunten van de opname, maar is altijd beknopter dan het origineel. Wil je het volledige verhaal, met alle details, dan kan je best de opname bovenaan beluisteren!

Wil je het in je auto, tijdens het sporten of tuinieren beluisteren, dan is het misschien handig om dit via mijn Spotify-kanaal te doen: Je Eigen Perfecte Tuin