Het is momenteel winter, putje winter kan je wel zeggen. Het sneeuwt, of er ligt misschien nog sneeuw, het is koud en het regent heel veel. Het is absoluut geen weer om buiten te gaan werken. Dus wat doet een tuinier dan? Die gaat zijn zaadvoorraad bekijken en gaat kijken wat hij volgend jaar gaat bestellen.

Er zijn veel criteria om te bepalen wat je gaat bestellen, maar misschien dat je na dit verhaal toch nog eens extra kijkt naar je lijstje.

Criteria

Hoe ga je zaden bestellen? Waarschijnlijk wil je mooie tomaten, een speciale soort van dit of dat. Je gaat naar de foto’s kijken op een webshop of in een catalogus. En uiteraard gaan we geen lelijke kromme planten zoeken; we zoeken grote planten, mooie vormen en perfecte vruchten. Planten met een hoge opbrengst, dat zijn vaak toch belangrijke criteria.

Maar er is eigenlijk wel wat meer. Want als je enkel daarop let, dan denk ik dat je toch wel wat tekortkomt, of dat je in de loop van de tijd wat achter gaat lopen en problemen gaat krijgen.

Ik denk dat het belangrijk is dat je ook nog naar andere zaken kijkt. Zo is er één ding waar ik het vandaag speciaal over wil hebben: het verschil tussen F1-hybride zaden en zaadvaste zaden, en wat dat nu eigenlijk allemaal betekent.

Het geheugen van een zaadje

Ik wil daar dieper op ingaan, maar ik zou eerst willen beginnen met de vraag: wist je dat een zaadje een geheugen heeft? Dat het weet wat zijn ouders hebben meegemaakt en wat zij allemaal doorstaan hebben? En dat je dus door het juiste zaad te kopen ook ‘slimme’ zaden in huis haalt? Zaden die de juiste zaken hebben meegemaakt en het daardoor beter gaan doen in jouw tuin.

Hoe kan je dat uitleggen en wat zit daar juist achter? Alles is samengesteld uit DNA en dat DNA ligt vast. Dat kan bepaald worden, je kan dat nakijken op DNA-kaarten. Je zou kunnen zeggen: “Een DNA is een DNA, dat is de basis, daar kan je niks aan veranderen.” Maar dat klopt niet helemaal.

Je hebt namelijk ook nog epigenetica. Dat betekent eigenlijk dat je in die DNA-stringen stukken kunt aan- en uitzetten. Dit zorgt ervoor dat er binnen één generatie, of tussen twee generaties, een andere expressie kan zijn van een DNA. Het hoeft geen duizenden of miljoenen jaren te duren om dat DNA anders te laten werken. De code is niet veranderd, maar het uitzicht is anders.

Voorbeelden

Dat klinkt misschien wat vaag, maar ik hoop het met twee voorbeelden te verduidelijken. Denk bijvoorbeeld aan een kookboek. De recepten die daarin staan, dat is het DNA. Maar jij gaat daar wat aan aanpassen, je gaat er wat zaken bij schrijven. Misschien laat je het wat langer op het vuur staan, misschien doe je er iets meer van dit bij, of wat meer kruiden. Dat zorgt ervoor dat het nog altijd hetzelfde recept is, maar dat het op een iets andere wijze wordt uitgevoerd.

Misschien een nog beter voorbeeld is het schrijven van een muziekstuk. De noten staan op papier; dat is het DNA van dat liedje. Maar je kan dat snel uitvoeren of traag, je kan sommige stukken versnellen, of ze luid of stil spelen. Dat zorgt ervoor dat de expressie en de uitwerking van de muziek helemaal anders is.

Omstandigheden bepalen mee

En dat is precies wat er ook gebeurt bij de planten in jouw tuin. Stel, je hebt een moederplant, een krop sla bijvoorbeeld, en die maakt een hele droge zomer mee. Die plant ervaart waterstress. Die sla staat daar en kan niet weglopen. Het enige wat ze kan doen is de genen aanzetten die zorgen voor bijvoorbeeld een diepere wortelgroei of een zuinigere verdamping.

Als die plant dan zaden gaat maken, gaat die die gegevens niet resetten. Die genexpressie, de genen die ‘aan’ staan, blijven aanstaan, zodat het zaad ook op dezelfde wijze gaat groeien.

Het zaadje zegt als het ware: “Het kan droog zijn, zorg dat je je wortels goed ontwikkelt en dat je minder verdampt”. Dat is epigenetica: de code ligt vast, maar de uiting wordt bepaald door de omstandigheden.

De nadelen van de F1-hybride

Nu terug naar die F1-hybride, die om verschillende redenen toch wat nadelen heeft. Er zijn uiteraard ook voordelen, anders zou men ze niet gebruiken. Waarom doet men het? Omdat het een uniform gewas geeft. Dat is de reden waarom alle komkommers in de winkel even lang en recht zijn, waarom maïskolven even groot zijn en tomaten zo perfect ogen.

Dat komt door inteelt: men kruist de ouders heel ver door om de positieve eigenschappen van de papa en de mama in één plant te krijgen. Op zich is dat goed; je krijgt een plant die heel goed groeit of waarbij alles tegelijk afrijpt.

Maar een groot nadeel is dat als je daar zelf zaad van wilt nemen, de nakomelingen niet meer hetzelfde zijn als de oorspronkelijke plant. Door die inteelt krijg je een enorme diversiteit in het zaad. Er kan een goede plant tussen zitten, maar het overgrote deel zijn ‘half mislukte’ nakomelingen met eigenschappen waar je niet veel aan hebt. Je bent dus verplicht om van een F1-hybride elk jaar opnieuw zaad te kopen.

Nog meer problemen

Maar er zijn nog grotere problemen. Eén daarvan is de manier waarop dat F1-zaad wordt opgekweekt. Dat gebeurt heel vaak in een steriele omgeving: in een kas, op steenwol, met gebruik van kunstmest en bestrijdingsmiddelen.

Bij biologisch zaad is het al wat beter, maar ook die zijn vaak in ideale omstandigheden opgekweekt. Ze hebben altijd voldoende voeding gehad en er wordt ook nog altijd bestreden – want bepaalde middelen zijn ook in de biologische landbouw toegelaten.

Het gevolg?

Die planten hebben waarschijnlijk nooit moeten vechten voor voeding. Ze hebben nooit moeten ‘praten’ met schimmels of bacteriën in de bodem om mineralen te krijgen. Ze hebben zich nooit moeten voorbereiden op een oorlog met plaaginsecten.

Hun genexpressies zijn niet veranderd; ze staan nog steeds ingesteld op een ‘lekker leven’ waarin ze alles kregen wat ze nodig hadden. Ze hebben geen verdedigingsmechanismen geactiveerd.

Als je dat zaad – dat geprogrammeerd is voor een ideale omgeving met perfecte temperatuur, water en voeding – in jouw tuin plant, gaat die plant het moeilijk krijgen. Hij moet plotseling nog van alles aanpassen aan de werkelijke, ruwe omstandigheden buiten.

De kracht van zaadvaste rassen

Kijk je daarentegen naar zaadvaste rassen – zeker als ze gekweekt zijn door boeren, lokale kwekers of hobbyisten – dan zie je planten die buiten gestaan hebben. Die hebben wat meegemaakt. Die hebben al eens te droog of te nat gestaan, zijn in de volle zon misschien al eens verbrand en hebben al eens een vlinder of rups gezien.

Het zaad daarvan is voorbereid op normale weersomstandigheden. Dat kan tegen een stootje. Dat is het gewend om te vechten voor zijn zaak en moeite te doen.

Daarbovenop: als je zaden koopt die in jouw buurt zijn opgekweekt, in dezelfde grondsoort en temperatuur, zijn ze aangepast aan jouw microklimaat. Als je die in de grond steekt, voelen ze zich direct thuis en gaan ze het veel beter doen.

Bodem en exsudaten

Een ander nadeel van die professionele soorten, wat misschien vergezocht lijkt maar een serieuze impact heeft, is de link met de bodem. Planten die op steenwol groeien met kunstmest, hebben niet meer de gewoonte om suikers uit te wisselen met bodemorganismen.

Als een plant overspoeld wordt met chemische voeding, hoeft hij zelf geen moeite te doen. Het natuurlijke proces van exsudaten uitstoten, bodemleven aantrekken en zelf sturen van voedingsopname, werkt niet goed meer omdat de plant het nooit heeft gedaan.

Ook die planten gaan het dus veel moeilijker hebben in jouw tuin dan planten die echt in de bodem zijn opgekweekt en zelf naar hun voeding hebben moeten zoeken. Die laatste hebben hun voeding op de natuurlijke manier gekregen: door organisch materiaal af te breken en het bodemleven aan te sturen.

Kortom, er zijn grote verschillen.

Van F1-hybriden kan je geen zaad winnen, ze zijn steriel opgekweekt, hebben weinig meegemaakt en zijn een deel van hun natuurlijkheid kwijt, waardoor ze slecht communiceren met het bodemleven. Koop je zaad van planten die in volle grond en wisselende omstandigheden zijn opgegroeid, dan heb je zaad dat het zeer goed gaat doen.

Zelf aan de slag

Het is niet altijd evident om zulke zaden te vinden; sommige soorten zijn schaars. Wat je dan kan doen – en wat sowieso een goed idee is – is je eigen zaad oogsten. Dan heb je alle voordelen en hoef je er niet meer voor te betalen. Stel dat je een plantensoort wilt die je niet lokaal of biologisch kunt vinden. Dan is het een idee om het eerste jaar ‘klassiek’ zaadvast zaad te kopen. (Let op: dit werkt niet met F1-hybriden, want daar komt niets fatsoenlijks uit voort ).

Als je die zaadvaste planten uitzaait, kan je daarvan zelf zaad oogsten. Dan krijg je planten die zich aanpassen aan de omstandigheden in jouw tuin én aan jouw manier van werken. Zo ontwikkel je zaad dat zich helemaal vormt naar jouw specifieke plek.

Dat lijkt misschien moeilijk, maar dat valt reuze mee. Er zijn verschillende soorten waarbij dat heel eenvoudig is. Denk aan tomaten: je oogst gewoon de zaadjes uit de tomaat en ze kruisen bijna nooit.

Ook bonen, erwten en sla zijn zelfbestuivers, dus daar heb je weinig moeite mee. Als je dat herhaaldelijk doet en telkens je eigen zaad gebruikt, ontwikkel je stilaan je eigen plantensoort die het geweldig doet in jouw tuin.

En dat duurt niet eens zo lang; na een jaar of drie, vier ben je al heel goed op weg om een plant te hebben die perfect is aangepast.

Nog één belangrijk punt

Als je zelf zaad kweekt, doe dat dan niet van die zwakke, kleine plant die je toch niet gaat opeten. Oogst van de beste: de grootste, mooiste en dikste plant. Die heeft immers de genen geactiveerd die voor dat succes zorgden, en die wil je doorgeven aan de volgende generatie.

Dus ik zou zeggen: als je de komende weken nog zaden moet bestellen, kijk dan eens verder dan enkel de opbrengst. Onderschrijf het belang van biologisch opgekweekt zaad.

En misschien is het tijd om enkele F1-hybriden die op je lijstje stonden terug uit je mandje te gooien en te vervangen door zaadvaste soorten. Die gaan je veel meer plezier geven en het ongetwijfeld veel beter doen in jouw tuin de komende jaren.

Wat je hierboven leest, is een transcriptie van de podcast. Deze tekst bevat de hoofdpunten van de opname, maar is altijd beknopter dan het origineel. Wil je het volledige verhaal, met alle details, dan kan je best de opname bovenaan beluisteren!

Wil je het in je auto, tijdens het sporten of tuinieren beluisteren, dan is het misschien handig om dit via mijn Spotify-kanaal te doen: Je Eigen Perfecte Tuin