De podcast van vandaag gaat over iets waar ik al lange tijd over nadenk. Ik heb er al vaak over gehoord en het op verschillende plaatsen gezien, maar ik heb het zelf nog niet toegepast. Ik vroeg me af of het nuttig is en daadwerkelijk een verschil gaat maken. De vele jaren van wachten en observeren hebben me nu toch overhaald om het eindelijk eens zelf te proberen.

Ik heb het over biochar, oftewel houtskool, die je ingraaft en die in theorie zou moeten zorgen voor een betere bodemstructuur en het beter vasthouden van vocht en voedingsstoffen. Het is mij vooral te doen om het vasthouden van vocht. Aangezien we de laatste jaren kampen met droge periodes en onze bodem qua vochtvoorziening niet optimaal functioneert, kan biochar daar misschien een oplossing voor bieden.

De oorsprong in de Amazone

Voordat we over de praktijk beginnen, blikken we even terug op de oorsprong van biochar. We moeten kijken naar wanneer men dit ontdekt heeft, ergens in de jaren ’50 of ’60. Het gaat echter om praktijken die al veel langer geleden werden toegepast. In het Amazonegebied vind je een weelderig regenwoud, maar de bodem is er ontzettend arm doordat de constante warmte en vele regen de voedingsstoffen heel snel wegspoelen. Tegenwoordig brandt men vaak stukken bos af; de vrijgekomen voedingsstoffen worden verbruikt, maar na enkele jaren is de bodem weer onvruchtbaar en moet het volgende stuk worden afgebrand. Dit is een grote hedendaagse problematiek in het regenwoud.

Men vond in het oerwoud echter ook plekken met een diepzwarte, extreem vruchtbare bodem die meters diep kon zijn. Dit noemde men ‘terra preta’.
Op die plekken groeien gewassen drie tot vier keer beter, zelfs duizenden jaren nadat deze bodems door menselijke handen zijn opgebouwd. Het is dus absoluut geen natuurlijk verschijnsel. Vroeger dacht men altijd dat er in de Amazone geen samenleving kon ontstaan vanwege die onvruchtbare bodem. Ons landbouwsysteem werkt daar simpelweg niet en men dacht dat de plek enkel door jager-verzamelaars werd bewoond.

De ontdekte terra preta bewijst echter het tegendeel: naar schatting beslaan deze opgebouwde bodems ongeveer tien procent van het Amazonegebied, wat een behoorlijke oppervlakte is. Deze bodems zouden tussen 450 voor Christus en 1000 na Christus door de inheemse volkeren zijn gecreëerd. Men werkte er een mix in van organisch afval, dierlijke botten en houtskoolresten. Dat houtskool ontstond doordat men afgebrand bos bedekte met zand; hierdoor smeulde het in plaats van volledig tot as te verbranden. Deze mix werd over het veld uitgespreid. Dit zorgde ervoor dat de bodem voldoende organisch materiaal kon vasthouden en structuur kon opbouwen om er op een duurzame manier groenten te kweken. Bovendien blijkt die grond zichzelf te regenereren. Als men er nu een stuk van afgraaft, zorgen de enorme reserves aan micro-organismen en schimmels ervoor dat de vruchtbaarheid zich herstelt. Dit toont aan hoe effectief dit systeem is om een extreem arme grond, ondanks de hoge temperaturen en vele regenval, toch over zeer lange periodes vruchtbaar te houden.

Wat doet Biochar in de bodem?

Wat kan deze kennis nu betekenen voor ons?. Vanuit deze eeuwenoude technologie uit de Amazone is men begonnen met het maken van biochar om dit proces ook op onze huidige bodems toe te passen. Wetenschappelijk gezien wordt biokoolstof beschouwd als een veelbelovend middel voor bodemverbetering en de strijd tegen klimaatverandering. Het is uiteraard geen wondermiddel en het is vooral toepasbaar op specifieke gronden, zoals arme zandgronden die van nature weinig water en voedingsstoffen vasthouden. Op een vruchtbare kleibodem of leembodem zal het qua voedingsstoffen zeer weinig verschil maken, maar voor het vasthouden van vocht kan het wel degelijk nuttig zijn. Daarom wil ik het eventueel ook toepassen.

Biochar is houtskool die zeer lang in de bodem blijft zitten zonder te verteren, waardoor je het maar eenmalig hoeft toe te passen. Het fungeert eigenlijk als een soort ‘microhotel’ in de bodem. Het is vergelijkbaar met een spons vol minuscule poriën. Dat poreuze karakter zorgt ervoor dat water en meststoffen veel beter worden vastgehouden en minder snel uitspoelen, een beetje vergelijkbaar met de werking van humus. Daarbovenop biedt het schimmels en micro-organismen een perfecte uitvalsbasis om zich te nestelen en van daaruit de rest van de bodem te koloniseren.

Waar moet je op letten?

Zijn er belangrijke nadelen of zaken waar je op moet letten?. Zoals gezegd heeft het weinig effect op bodems die van nature al erg vruchtbaar zijn. Daarnaast is de temperatuur tijdens de vorming van de biochar, via een proces genaamd pyrolyse, zeer bepalend voor de kwaliteit. Een veelgemaakte fout is het toepassen van ‘lege’ biochar: onverrijkte houtskool zal namelijk alle aanwezige voedingsstoffen uit de bodem naar zich toezuigen, waardoor je planten een voedingstekort oplopen. Je moet de biochar dus altijd eerst ‘opladen’ voordat je het in de grond verwerkt.

De vorming van biochar (pyrolyse) gebeurt door organisch materiaal, zoals hout, sterk te verhitten met zo min mogelijk zuurstof. Bij te veel zuurstof vindt er volledige verbranding plaats, ontstaat er as en ben je al je nuttige eigenschappen kwijt. Het doel is om pure houtskool over te houden door die verhitting op hoge temperatuur met minimale zuurstof.

Zelf biochar maken (De vat-in-vat-methode)

Hoe pak je dit thuis aan? Ik heb het zelf nog niet geprobeerd, maar de vat-in-vat-methode lijkt me de makkelijkste manier.
Hierbij vul je een klein vat met houtblokken van ongeveer gelijke grootte, zodat alles in hetzelfde tempo verkoolt. Dit binnenste vat voorzie je onderaan van een paar kleine gaatjes, sluit je verder volledig luchtdicht af en plaats je in een groter vat waarin je vuur gaat stoken. Het buitenste vuur verwarmt het hout binnenin. De gassen die uit het hout ontsnappen, stromen via de onderste gaatjes naar buiten en zorgen ervoor dat het vuur in het buitenste vat nog feller brandt, wat zorgt voor de benodigde hoge temperaturen.

Door dit een bepaalde tijd vol te houden, verkoolt het hout in het kleine vat zonder te verbranden en krijg je verse biochar. Vervolgens moet je deze biochar inoculeren (opladen). Dit kan door het door een actieve, warme composthoop te mengen; na ongeveer acht tot tien weken heeft de biochar stikstof, CO2 en voedingsstoffen opgenomen die anders zouden vervliegen, wat je composteerproces tegelijkertijd effectiever maakt. Je kunt de biochar ook in vloeibare plantengier (voedingsstoffen opgelost in water) leggen, dan is het na twee tot vier weken volledig volgezogen.

Het toepassen en de risico’s

De opgeladen biochar kun je vervolgens in je bodem mengen. In de tuin geldt vaak ‘hoe meer, hoe beter’, maar bij biochar moet je voorzichtig zijn. Als je te veel toevoegt, wordt de bodemstructuur te los en kunnen er elementen ongewenst worden vastgelegd. Een menging van tien procent is ideaal, en twintig procent is echt het absolute maximum. Je moet de biochar ook eerst wat verkleinen voordat je het toepast. Het hoeft geen stof te worden, maar je wilt ook geen grote houtskoolbriketten in je grond. Stukjes van twee millimeter tot ongeveer een centimeter zijn perfect. Je kunt dit oppervlakkig inwerken of simpelweg bovenop de grond leggen, zodat het bodemleven het vanzelf verder mengt.

Zijn er nog andere problemen? Ja, de manier waarop je de biochar maakt luistert vrij nauw. Onderzoek wijst uit dat een foute bereiding kan leiden tot de vorming van Polycyclische Aromatische Koolwaterstoffen (PAK’s). Bij onvolledige verbranding of wanneer vrijgekomen gassen niet goed worden afgevoerd, kunnen deze schadelijke stoffen neerslaan op je biochar. Dit is ongezond en kan problemen geven als je groenten gaat kweken om zelf op te eten.

Het is daarom essentieel om zeer hoge temperaturen te bereiken: liefst boven de 400 tot 500 graden, waarbij tussen de 500 en 800 graden het meest optimaal is. Omdat dit thuis lastig te meten is, kleeft er een risico aan het zelf maken en is aankopen misschien een veiligere keuze. Voer je het pyrolyse-proces echter correct uit, dan is er geen probleem. Gebruik uiteraard uitsluitend vers, zuiver en goed gedroogd hout, dus absoluut geen geverfd of geïmpregneerd materiaal. Een heet vuur opstoken en de biochar achteraf correct opladen minimaliseert de kans op schadelijke stoffen. Houd deze bedenkingen goed in je achterhoofd als je er zelf aan wilt beginnen.

Wat is de volgende stap?

Ik twijfel er zelf nog over. Ik speel al heel lang met het idee om het toe te passen, maar het zelf maken schrikt me nog wat af. Ik ben dan ook erg benieuwd of er luisteraars zijn die hier al ervaring mee hebben, die tips kunnen delen, of juist zeggen dat het absoluut niets uithaalt.

Belangrijk om als laatste nog toe te voegen: dit is een systeem dat tijd nodig heeft. Als je dit in je grond mengt, ga je niet direct in het eerste jaar al een immens verschil merken. Je ent de bodem eigenlijk met een startsituatie die zich over de jaren heen ontwikkelt en waardoor je bodem op de lange termijn aanzienlijk verbetert.

Wat je hierboven leest, is een transcriptie van de podcast. Deze tekst bevat de hoofdpunten van de opname, maar is altijd beknopter dan het origineel. Wil je het volledige verhaal, met alle details, dan kan je best de opname bovenaan beluisteren!

Wil je het in je auto, tijdens het sporten of tuinieren beluisteren, dan is het misschien handig om dit via mijn Spotify-kanaal te doen: Je Eigen Perfecte Tuin