Als je in een bos wandelt, zie je vaak omgevallen bomen, grote en kleine takken en heel veel afval op de bodem. Wat veel mensen niet weten, is dat dit dode materiaal eigenlijk essentieel is voor de biodiversiteit in het bos. Er wordt gezegd dat maar liefst 30 tot 40% van alle organismen in een bos daarvan afhankelijk is.

Schimmels, bacteriën, kevers en vogels hebben in hun levenscyclus allemaal ergens baat bij dood en rottend materiaal. Toch hebben we in onze eigen tuin vaak de neiging om alles netjes op te ruimen. Daar wil ik het in deze podcast graag eens wat uitgebreider over hebben.

Waarom ruimen we alles op?

In een klassieke tuin luidt het advies dikwijls dat je alles moet terugsnoeien en proper moet houden. Die mentaliteit mindert gelukkig al wat; zo hoor je tegenwoordig vaak dat je planten doorheen de winter moet laten staan als overwinteringsplaats. Maar dat gaat wat mij betreft persoonlijk nog niet ver genoeg.

Het gaat namelijk niet alleen om het snoeimateriaal van kruiden en bloemen, maar ook het houtige materiaal van bomen, struiken en takken verdient echt een vaste plaats in de tuin. Dit moet je niet enkel in de winter laten liggen, maar het hele jaar door, totdat het volledig is afgebroken.

Zelfs in natuurlijke tuinen gebeurt dit nog vrij beperkt. Wij doen het zelf soms ook te weinig, omdat we veel mulchmateriaal nodig hebben. Ons advies is vaak om organisch materiaal fijn te versnipperen en als mulch op je bodem te gebruiken.

Dat is uiteraard ook houtig materiaal dat ter plekke verteert, maar omdat het zo klein versnipperd is, trekt het een ander en veel beperkter soort leven aan dan wanneer je enkele dikkere boomstammen of takken in hun geheel in de tuin laat liggen.

Hoe komt dat? Traditioneel hebben wij altijd de drang gehad om alles te controleren en een ‘propere’ tuin te hebben. Veel mensen voeren hun tuinafval af naar de composthoop voor een snelle vertering, of brengen het naar het containerpark.

Als een fruitboom afsterft of dode takken heeft, zagen de meeste mensen deze af om te versnipperen of weg te gooien. Bijna niemand zaagt een dode tak af om hem simpelweg onder de boom of in een kantje te laten liggen. Terwijl je er eigenlijk zoveel méér mee kunt doen.

Dood hout als bron van leven

In een ecologische moestuin of een permacultuursysteem probeer je kringlopen te sluiten. Dood hout is een ontzettend belangrijk onderdeel van verschillende kringlopen. Allereerst is er de kringloop van voedingsstoffen: de boom heeft die voedingsstoffen opgenomen en opgebouwd. Alles wat je vervolgens uit de tuin afvoert, ben je volledig kwijt. Maar het is ook cruciaal voor de kringloop van leven en diversiteit.

Je kunt hout in verschillende vormen een plek in je tuin geven. Een dikke stronk kun je bijvoorbeeld in stukken zagen om als tafeltjes of stoelen te gebruiken. Zodra ze langzaam afbreken en je er niet meer op kunt zitten, gooi je ze gewoon op een hoop waar ze als egelhuisje of als beschutting voor ander leven dienen. Het belangrijkste is dat je het binnen je eigen ecosysteem houdt.

Zodra dood hout ergens ligt en in contact komt met water en de bodem, start de vertering. Dat afbraakproces verloopt in verschillende fases en trekt een hele hoop organismen aan, waardoor het zo ontzettend belangrijk is.

Het afbraakproces in fases

In het begin zijn vooral schimmels en bacteriën actief. Hout heeft door lignine en cellulose een hele harde structuur, wat zeer moeizaam afbreekt. Daarom heb je schimmels nodig. Als je veel houtig materiaal in je tuin legt, zul je veel schimmels aantrekken die zich in dat hout vestigen. Sommige schimmels produceren speciale enzymen om het harde hout af te breken. Dit proces duurt lang en is afhankelijk van de houtsoort. Eikenhout kan vele jaren duren, terwijl bijvoorbeeld linde of wilg behoorlijk snel afbreekt.

Eens het hout zachter wordt, trek je weer andere insecten en organismen aan, zoals pissebedden, springstaarten en duizendpoten. Die kruipen in en onder het hout, of verstoppen zich onder de schors. Dit trekt op zijn beurt grotere insecten aan. Al die diertjes maken gangetjes in het hout, leggen er eitjes in, en de opgroeiende larven graven het nog verder uit, waardoor de voedingsstoffen stilaan weer naar de bodem lekken.

Solitaire bijen maken eveneens gebruik van bestaande kevergangetjes – of knagen ze zelf – om hun eitjes en jongen in achter te laten.

Uiteindelijk trekt deze wriemelende voedselbron grotere dieren aan. Vogels komen erop af omdat ze er allerlei lekkere hapjes vinden. Maar als je een rommelig hoekje of een houtstapel hebt, kunnen er ook egels, kikkers, padden en salamanders op afkomen.

Dit grotere leven breidt je ecosysteem uit, maakt het complexer en heeft een positieve invloed op de rest van je tuin. Zo wordt plaagvrij groenten kweken ineens een stuk makkelijker.

Natuurlijke hulp in de strijd tegen slakken

De aanwezigheid van vogels heeft een gigantische impact. Als zij ontdekken dat er op verschillende plaatsen in je tuin makkelijk voedsel te vinden is, zullen ze er sneller nestjes maken en zich voortplanten.

Opgroeiende jongen hebben in het voorjaar ontzettend veel voedsel nodig. Die vogels helpen je dan met het wegvangen van rupsen en allerlei andere plaaginsecten op je groenten. Dood hout dat in een hoekje of takkenril ligt, voorziet deze vogels zelfs in de winter of vroeg in het seizoen al van voedsel, zodat ze in jouw tuin blijven.

Een specht zoekt naar insecten in het hout, terwijl een klein winterkoninkje zich graag ophoudt in de ruimtes van een veilige takkenril. Zo’n ril of houtstapel biedt bovendien uitstekende bescherming tegen katten en roofvogels, wat het een ideale nestplaats maakt.

Op die manier voeg je ook een extra dimensie van verdediging toe tegen slakken. Een slakkenplaag is een complex probleem. Een teveel aan meststoffen of een onvoldoende ontwikkeld bodemvoedselweb spelen daarin een grote rol. Maar de integratie van randen en dood hout is minstens zo belangrijk.

Doordat je hiermee vroeg in het jaar voedsel en schuilplaatsen voorziet, trek je vogels en amfibieën aan. En laat dat nu precies de dieren zijn die graag slakken en slakkeneitjes eten!. Een simpele ingreep – door iets niet weg te doen of te versnipperen – maakt je tuin dus robuuster en vermindert slakkenproblemen aanzienlijk.

Vijf praktische toepassingen voor dood hout

Hoe kun je dit nu concreet in jouw tuin toepassen?. Hier zijn vijf voorbeelden die je op verschillende schalen kunt integreren:

• 1. De takkenril: Dit is een zeer gemakkelijke manier om (prikkend) hout kwijt te kunnen dat lastig te versnipperen is. Je kunt het in vrijwel elke tuin toepassen als natuurlijke barrière of afsluiting. Je stapelt het hout simpelweg op, waarna het ter plekke onversnipperd zijn vele functies vervult.
• 2. Een houtstapel in de schaduw: Leg grotere stammen of dikkere overgebleven takken – bijvoorbeeld na een storm of na het knotten – op een schaduwrijke plek. Denk aan een hoekje onder een boom, tegen een muur of langs een haag. Hierdoor drogen ze minder snel uit en heerst er een vochtig klimaat. Je zult merken dat er snel paddenstoelen op verschijnen en dat het wemelt van het zichtbare en onzichtbare (nachtelijke) leven.
• 3. Een dode boomstam laten staan: Is er een fruitboom in je tuin afgestorven of deels afgebroken door een storm? Zaag enkel de bovenste takken of de kruin weg en laat de rest van de stam gewoon staan. Zo’n stam kan gerust 10 tot 15 jaar wegrotten. Je kunt hem prachtig laten begroeien met sierklimplanten, klimmende groenten of een druif. Je kunt er ook gaatjes in boren voor insecten. Als je snapt wáárom die dode boom daar staat, verandert je visie erop en vind je het waarschijnlijk niet eens meer lelijk.
• 4. Nestgelegenheid voor wilde bijen: Leg houtblokken of stronken op een zonnige plek, bijvoorbeeld als onderdeel van een steenmuurtje. Boor hier gaatjes in om nestgelegenheid te creëren voor solitaire wilde bijen, zoals de rosse metselbij die vroeg in het jaar vliegt. Hoewel je ook zacht hout kunt gebruiken en wachten tot ze zelf gangen maken, leert mijn ervaring dat bijen de voorgeboorde gaatjes elk jaar trouw opnieuw gebruiken, maar zelf maar moeizaam nieuwe gaatjes knagen. Gangen boren heeft dus de voorkeur.
• 5. Passief laten liggen: Het hoeft niet altijd een opzettelijke constructie te zijn. Leg een deel van je hout gewoon passief in je border onder grotere planten of struiken, of achterin in je wildere ‘zone vijf’. Je hoeft er helemaal niks meer aan te doen; het gaat vanzelf organismen aantrekken.

Je kunt dood hout weggooien zien als een verlies voor brandhout of mulchmateriaal, maar het laten liggen is absoluut een dikke winst voor de opbouw van je ecosysteem, diversiteit en natuurlijke plaagbestrijding. Het is echt een aanrader om anders te kijken naar dood hout en het functioneler in te schakelen. Eén blokje hout maakt misschien geen wereld van verschil, maar als je dit in de breedte toepast, zul je na enkele jaren merken dat het een gigantisch positief effect heeft op jouw tuin.

Wat je hierboven leest, is een transcriptie van de podcast. Deze tekst bevat de hoofdpunten van de opname, maar is altijd beknopter dan het origineel. Wil je het volledige verhaal, met alle details, dan kan je best de opname bovenaan beluisteren!

Wil je het in je auto, tijdens het sporten of tuinieren beluisteren, dan is het misschien handig om dit via mijn Spotify-kanaal te doen: Je Eigen Perfecte Tuin