Iedereen weet dat er problemen zijn met insecten: ze sterven massaal af en hun aantallen zijn de laatste decennia sterk afgenomen. Als we bestuivers zoals bijen verliezen, levert dat in de toekomst grote problemen op, maar we moeten álle insectensoorten beschermen.

Honingbijen staan momenteel sterk in de schijnwerpers. Waar veel mensen – inclusief ikzelf – echter niet bij stilstaan, is dat er ook heel veel insecten uitsluitend ‘s nachts actief zijn en een ontzettend belangrijke rol spelen.

In deze podcast wil ik het hebben over de problemen waar deze nachtelijke soorten mee kampen en waarom ook zij sterk aan het uitsterven zijn.

Het onverwachte belang van nachtbestuiving

Laten we beginnen met een onderzoek naar het belang van nachtinsecten, dat enkele jaren geleden is uitgevoerd aan de Universiteit van Wageningen. Men onderzocht daar het belang van het bestuivingstijdstip bij aardbeiplanten in verschillende proefopstellingen: bestuiving enkel overdag, enkel ‘s nachts, in beide periodes, of helemaal niet.

De verrassende conclusie was dat nachtbestuiving minstens even belangrijk is als dagbestuiving. Werd een plant zowel overdag als ‘s nachts bestoven, dan gaf dat veruit de meeste opbrengst. Werd de plant daarentegen enkel ‘s nachts óf enkel overdag bestoven, dan was de opbrengst vergelijkbaar.

Je zou denken dat de natuur gaat slapen zodra het donker wordt en er niet veel meer gebeurt, maar dat klopt dus niet. Ik had er zelf nooit bij stilgestaan dat de vele nachtvlinders, motten en beestjes die ‘s nachts rondfladderen en kruipen uiteraard ook voor bestuiving zorgen.

Het ‘stofzuigereffect’ van verlichting

Een tijdje geleden las ik het boek The Darkness Manifesto van Johan Eklöf, over insecten die ‘s nachts actief zijn. Dat heeft mijn kijk op onze nachtelijke situatie sterk veranderd. Iedereen herkent het fenomeen wel: als je in de zomer ‘s avonds nog buiten op het terras zit en een lamp laat branden, komen daar enorm veel insecten op af. We staan daar niet echt bij stil, maar voor die beestjes is dat een gigantisch probleem. Net als wij hebben insecten een interne klok, en kunstmatige verlichting raakt ze helemaal in de war.

Eklöf noemt dit in zijn boek het ‘stofzuigereffect’. Buitenlampen fungeren als ecologische stofzuigers: een felle lamp, of zelfs een klein lichtje in je tuin, trekt nachtvlinders en insecten van ver buiten je tuin aan.

Hij geeft het extreme voorbeeld van een gigantisch felle lamp in Las Vegas die recht naar boven schijnt. Dit intense licht zuigt over vele kilometers afstand de hele omgeving leeg; insecten komen erop af en raken gevangen in de lichtkegel. Ze raken volledig gedesoriënteerd, fladderen maar wat rond en doen niet meer wat ze eigenlijk moeten doen: eten, bestuiven en zich voortplanten.

Ze sterven van uitputting of worden een makkelijke prooi voor slimme roofdieren, zoals vleermuizen, die weten dat er rond zo’n lichtbron een overvloed aan voedsel rondvliegt. Door simpelweg lampen in je tuin te zetten, zuig je dus je eigen buurt leeg van insecten.

Gevolgen voor bomen en planten

De impact van licht reikt verder dan enkel insecten. Ook bomen, planten en vogels ondervinden hier gigantisch veel last van. Bomen die dicht bij een straatlantaarn of een felle tuinspot staan, worden uit hun cyclus gehaald doordat de dag kunstmatig wordt verlengd.

Vaak zie je mooie bomen in voortuinen die door grondspots worden verlicht. Zo’n boom ‘denkt’ hierdoor dat het nog zomer is, waardoor hij zich vergist in het seizoen. De bladeren vallen veel te laat af en de processen om in winterrust te gaan, worden niet op tijd in gang gezet. Omdat de sappen te laat inzakken en de boom te laat inactief wordt, is hij in de winter veel kwetsbaarder voor vorstschade als het plots hard begint te vriezen.

Zoals Eklöf zegt: wij beschouwen de nacht vaak simpelweg als de afwezigheid van dag, maar dat klopt niet. Nachtvlinders zijn voor bestuiving minstens zo belangrijk als bijen overdag. Bovendien zijn er planten die hun bloemen uitsluitend in het donker openen.

Tuin- en straatverlichting hebben een direct, negatief gevolg voor deze nachtploeg. Als die planten constant in het licht staan, openen de bloemen zich mogelijk niet. Zelfs als ze dat wel doen in de buurt van een felle lamp, worden de insecten aangetrokken door het licht in plaats van door de bloem, waardoor de bestuiving alsnog uitblijft.

Licht is dus niet louter een onschuldige sfeermaker; het heeft echt een enorme impact op alles wat er groeit en leeft.

Een eenvoudig op te lossen probleem

Om het niet alleen maar negatief te bekijken, geeft Eklöf aan dat dit een zeer gemakkelijk op te lossen probleem is. We kampen met veel complexe zaken zoals de klimaatopwarming, PFAS, microplastics en oorlogen. Dat is allemaal ingewikkeld, maar verlichting uitschakelen is simpel: je draait de schakelaar om en het probleem is weg. Het hoeft bovendien niet eens de hele nacht pikdonker te zijn. Het is al enorm nuttig als we vier of vijf uur per nacht zorgen voor uiterste duisternis, zodat de natuur zich kan herstellen.

Een goed voorbeeld zijn kerktorens. Vroeger waren deze onverlicht en vormden ze de ideale huisvesting voor vleermuizen. De laatste decennia plaatst men echter massaal felle spots op die torens, waarschijnlijk omdat men dat mooi of modern vindt. Omdat vleermuizen niet tegen dat licht kunnen en de hele nacht in het licht baden, is hun aanwezigheid daar gigantisch afgenomen.

Het zou al een wezenlijk verschil maken mocht die verlichting rond elf of twaalf uur ‘s nachts gewoon uitgezet worden tot een uur of zes ‘s ochtends. Ook lichtreclames en straatlantaarns zijn ‘s nachts vaak volstrekt onnodig. Overheden zouden dit idealiter verplichten of reguleren, zodat insecten in rust kunnen bestuiven en planten hun natuurlijke cyclus kunnen oppikken.

De duisternis omarmen in je eigen tuin

Je kunt uiteraard ook in je eigen tuin aan de slag. Veel mensen vinden lichtjes in het donker gezellig, zoals solar-spotjes die zich overdag opladen en ‘s nachts een zacht licht afgeven langs het tuinpad. Toch is ook dat een vorm van lichtvervuiling die planten en insecten desoriënteert en uit hun cyclus haalt.

Volgens Eklöf is lichtvervuiling de blinde vlek binnen de natuurbescherming; er is amper aandacht voor, hoewel het evenveel schade berokkent als het gebruik van chemische bestrijdingsmiddelen.

Als je een natuurlijke tuin wilt hebben, trek dat principe dan ‘s nachts door door je tuin zo donker mogelijk te maken. Vermijd padverlichting of garagespots die onnodig lang branden of bij het minste aanspringen.

Heb je ergens in de tuin toch echt licht nodig, bijvoorbeeld bij een schuur of de kippen, installeer dan een lamp met een verklikker die enkel aangaat wanneer je in de buurt bent. Kies indien mogelijk ook voor warm, rood of andersgekleurd licht. Veel moderne, zuinige LED-lampen hebben een koud, blauw of fel wit licht dat net extra schadelijk is voor het nachtleven.

Daarnaast kun je je tuin donkerder maken door ‘s avonds de gordijnen of rolluiken dicht te doen. Het licht dat vanuit de woonkamer via de ramen naar buiten straalt, heeft namelijk evengoed een grote impact. Door je huis af te schermen, maak je van je tuin direct een veel betere habitat voor nachtelijke bestuivers.

Om deze beestjes nog een extra handje te helpen, kun je specifieke bloemen planten die ‘s avonds of in de schemering geuren en opengaan, zoals de teunisbloem, wilde kamperfoelie of damastbloem.

Simpele boodschap

Het hoeft dus niet drastisch te zijn om te helpen. Ik had me vroeger nooit gerealiseerd dat lichtvervuiling zo’n enorme invloed had en dat er ‘s nachts zoveel bedrijvigheid was.

De boodschap is eigenlijk simpel: geef de nacht terug aan de natuur en omarm de duisternis. Evolutionair gezien zijn we misschien geneigd om bang te zijn in het donker, maar een onverlichte nacht is van levensbelang voor onze bestuivers, insecten en bijgevolg het hele ecosysteem.

Wat je hierboven leest, is een transcriptie van de podcast. Deze tekst bevat de hoofdpunten van de opname, maar is altijd beknopter dan het origineel. Wil je het volledige verhaal, met alle details, dan kan je best de opname bovenaan beluisteren!

Wil je het in je auto, tijdens het sporten of tuinieren beluisteren, dan is het misschien handig om dit via mijn Spotify-kanaal te doen: Je Eigen Perfecte Tuin