(Mogelijke) Oorzaken Van Je Slakkenprobleem!

Vandaag wil ik het graag hebben over een probleem dat voor de meeste tuiniers elk jaar terugkeert: slakken en de planten die ze allemaal opvreten. Tot nu toe lijkt het dit jaar nog geen groot probleem te zijn. Wij hebben er althans nog geen last van gehad, waarschijnlijk omdat het heel lang droog is gebleven. Maar voor de komende week voorspellen ze donkerder, kouder en natter weer, wat de kans op een slakkenplaag toch sterk vergroot.

Ik krijg daar elk jaar veel vragen over: hoe komt dat en wat kan je eraan doen?. Dat is een complex probleem, wat betekent dat het niet één-twee-drie op te lossen is en een wat langere uitleg vraagt. In deze podcast zal ik mijn licht eens werpen op wat volgens mij de reden is waarom je überhaupt slakken krijgt. [Read more…]

Het Belang Van Organisch Materiaal In Je Bodem

Direct water geven bij droogte, of juist nooit water geven? ‘s Morgens of ‘s avonds? Met de gieter, de tuinslang of een sproeier? Het zijn vragen die elke tuinier bezighouden in een drogere periode, of eigenlijk doorheen het hele jaar. Zeker de laatste jaren kampen we vaker met lange droogtes, afgewisseld met lange natte periodes. We zien droge periodes op ongebruikelijke tijdstippen, zoals dit voorjaar. Het heeft toen zo’n vijf tot zes weken niet geregend, terwijl de lente in principe een natte periode zou moeten zijn.

In vorige podcasts heb ik het er al vaker over gehad. Vorig voorjaar, toen we ook een lange droge periode hadden, heb ik bijvoorbeeld uitgelegd hoe wij water geven en hoe ons systeem is opgebouwd. Dat wil ik nu niet herhalen. Dit keer wil ik dieper ingaan op de wetenschappelijke achtergrond en aan de hand van enkele berekeningen laten zien wat precies het verschil is wanneer je het organisch stofgehalte in je bodem vergroot. Wat is het effect als je die zogenaamde ‘bodemspons’ stimuleert? Hoeveel liter extra water gaat die bodem dan vasthouden, en wat is daarvan de impact op jou als tuinier? [Read more…]

Een Nieuwe Poging Met Levende Bodembedekkers

Een hele tijd geleden heb ik het in deze podcast al eens gehad over het gebruik van levende bodembedekkers als continue mulchlaag. Je zaait of kweekt planten in die laag, waardoor je eigenlijk geen moeite meer hoeft te doen om mulch te verzamelen. Bovendien geniet je van de voordelen van levende wortels in de bodem, die je grond constant verbeteren en het bodemvoedselweb ondersteunen. Ik ben onlangs begonnen met dit in te zaaien, maar er zijn toch enkele bedenkingen bij te maken. Om te beginnen is er de keuze van de planten. [Read more…]

Een Onbekend Probleem Met Een Enorme Impact!

Iedereen weet dat er problemen zijn met insecten: ze sterven massaal af en hun aantallen zijn de laatste decennia sterk afgenomen. Als we bestuivers zoals bijen verliezen, levert dat in de toekomst grote problemen op, maar we moeten álle insectensoorten beschermen.

Honingbijen staan momenteel sterk in de schijnwerpers. Waar veel mensen – inclusief ikzelf – echter niet bij stilstaan, is dat er ook heel veel insecten uitsluitend ‘s nachts actief zijn en een ontzettend belangrijke rol spelen.

In deze podcast wil ik het hebben over de problemen waar deze nachtelijke soorten mee kampen en waarom ook zij sterk aan het uitsterven zijn.

Het onverwachte belang van nachtbestuiving

Laten we beginnen met een onderzoek naar het belang van nachtinsecten, dat enkele jaren geleden is uitgevoerd aan de Universiteit van Wageningen. Men onderzocht daar het belang van het bestuivingstijdstip bij aardbeiplanten in verschillende proefopstellingen: bestuiving enkel overdag, enkel ‘s nachts, in beide periodes, of helemaal niet.

De verrassende conclusie was dat nachtbestuiving minstens even belangrijk is als dagbestuiving. Werd een plant zowel overdag als ‘s nachts bestoven, dan gaf dat veruit de meeste opbrengst. Werd de plant daarentegen enkel ‘s nachts óf enkel overdag bestoven, dan was de opbrengst vergelijkbaar.

Je zou denken dat de natuur gaat slapen zodra het donker wordt en er niet veel meer gebeurt, maar dat klopt dus niet. Ik had er zelf nooit bij stilgestaan dat de vele nachtvlinders, motten en beestjes die ‘s nachts rondfladderen en kruipen uiteraard ook voor bestuiving zorgen.

Het ‘stofzuigereffect’ van verlichting

Een tijdje geleden las ik het boek The Darkness Manifesto van Johan Eklöf, over insecten die ‘s nachts actief zijn. Dat heeft mijn kijk op onze nachtelijke situatie sterk veranderd. Iedereen herkent het fenomeen wel: als je in de zomer ‘s avonds nog buiten op het terras zit en een lamp laat branden, komen daar enorm veel insecten op af. We staan daar niet echt bij stil, maar voor die beestjes is dat een gigantisch probleem. Net als wij hebben insecten een interne klok, en kunstmatige verlichting raakt ze helemaal in de war.

Eklöf noemt dit in zijn boek het ‘stofzuigereffect’. Buitenlampen fungeren als ecologische stofzuigers: een felle lamp, of zelfs een klein lichtje in je tuin, trekt nachtvlinders en insecten van ver buiten je tuin aan.

Hij geeft het extreme voorbeeld van een gigantisch felle lamp in Las Vegas die recht naar boven schijnt. Dit intense licht zuigt over vele kilometers afstand de hele omgeving leeg; insecten komen erop af en raken gevangen in de lichtkegel. Ze raken volledig gedesoriënteerd, fladderen maar wat rond en doen niet meer wat ze eigenlijk moeten doen: eten, bestuiven en zich voortplanten.

Ze sterven van uitputting of worden een makkelijke prooi voor slimme roofdieren, zoals vleermuizen, die weten dat er rond zo’n lichtbron een overvloed aan voedsel rondvliegt. Door simpelweg lampen in je tuin te zetten, zuig je dus je eigen buurt leeg van insecten.

Gevolgen voor bomen en planten

De impact van licht reikt verder dan enkel insecten. Ook bomen, planten en vogels ondervinden hier gigantisch veel last van. Bomen die dicht bij een straatlantaarn of een felle tuinspot staan, worden uit hun cyclus gehaald doordat de dag kunstmatig wordt verlengd.

Vaak zie je mooie bomen in voortuinen die door grondspots worden verlicht. Zo’n boom ‘denkt’ hierdoor dat het nog zomer is, waardoor hij zich vergist in het seizoen. De bladeren vallen veel te laat af en de processen om in winterrust te gaan, worden niet op tijd in gang gezet. Omdat de sappen te laat inzakken en de boom te laat inactief wordt, is hij in de winter veel kwetsbaarder voor vorstschade als het plots hard begint te vriezen.

Zoals Eklöf zegt: wij beschouwen de nacht vaak simpelweg als de afwezigheid van dag, maar dat klopt niet. Nachtvlinders zijn voor bestuiving minstens zo belangrijk als bijen overdag. Bovendien zijn er planten die hun bloemen uitsluitend in het donker openen.

Tuin- en straatverlichting hebben een direct, negatief gevolg voor deze nachtploeg. Als die planten constant in het licht staan, openen de bloemen zich mogelijk niet. Zelfs als ze dat wel doen in de buurt van een felle lamp, worden de insecten aangetrokken door het licht in plaats van door de bloem, waardoor de bestuiving alsnog uitblijft.

Licht is dus niet louter een onschuldige sfeermaker; het heeft echt een enorme impact op alles wat er groeit en leeft.

Een eenvoudig op te lossen probleem

Om het niet alleen maar negatief te bekijken, geeft Eklöf aan dat dit een zeer gemakkelijk op te lossen probleem is. We kampen met veel complexe zaken zoals de klimaatopwarming, PFAS, microplastics en oorlogen. Dat is allemaal ingewikkeld, maar verlichting uitschakelen is simpel: je draait de schakelaar om en het probleem is weg. Het hoeft bovendien niet eens de hele nacht pikdonker te zijn. Het is al enorm nuttig als we vier of vijf uur per nacht zorgen voor uiterste duisternis, zodat de natuur zich kan herstellen.

Een goed voorbeeld zijn kerktorens. Vroeger waren deze onverlicht en vormden ze de ideale huisvesting voor vleermuizen. De laatste decennia plaatst men echter massaal felle spots op die torens, waarschijnlijk omdat men dat mooi of modern vindt. Omdat vleermuizen niet tegen dat licht kunnen en de hele nacht in het licht baden, is hun aanwezigheid daar gigantisch afgenomen.

Het zou al een wezenlijk verschil maken mocht die verlichting rond elf of twaalf uur ‘s nachts gewoon uitgezet worden tot een uur of zes ‘s ochtends. Ook lichtreclames en straatlantaarns zijn ‘s nachts vaak volstrekt onnodig. Overheden zouden dit idealiter verplichten of reguleren, zodat insecten in rust kunnen bestuiven en planten hun natuurlijke cyclus kunnen oppikken.

De duisternis omarmen in je eigen tuin

Je kunt uiteraard ook in je eigen tuin aan de slag. Veel mensen vinden lichtjes in het donker gezellig, zoals solar-spotjes die zich overdag opladen en ‘s nachts een zacht licht afgeven langs het tuinpad. Toch is ook dat een vorm van lichtvervuiling die planten en insecten desoriënteert en uit hun cyclus haalt.

Volgens Eklöf is lichtvervuiling de blinde vlek binnen de natuurbescherming; er is amper aandacht voor, hoewel het evenveel schade berokkent als het gebruik van chemische bestrijdingsmiddelen.

Als je een natuurlijke tuin wilt hebben, trek dat principe dan ‘s nachts door door je tuin zo donker mogelijk te maken. Vermijd padverlichting of garagespots die onnodig lang branden of bij het minste aanspringen.

Heb je ergens in de tuin toch echt licht nodig, bijvoorbeeld bij een schuur of de kippen, installeer dan een lamp met een verklikker die enkel aangaat wanneer je in de buurt bent. Kies indien mogelijk ook voor warm, rood of andersgekleurd licht. Veel moderne, zuinige LED-lampen hebben een koud, blauw of fel wit licht dat net extra schadelijk is voor het nachtleven.

Daarnaast kun je je tuin donkerder maken door ‘s avonds de gordijnen of rolluiken dicht te doen. Het licht dat vanuit de woonkamer via de ramen naar buiten straalt, heeft namelijk evengoed een grote impact. Door je huis af te schermen, maak je van je tuin direct een veel betere habitat voor nachtelijke bestuivers.

Om deze beestjes nog een extra handje te helpen, kun je specifieke bloemen planten die ‘s avonds of in de schemering geuren en opengaan, zoals de teunisbloem, wilde kamperfoelie of damastbloem.

Simpele boodschap

Het hoeft dus niet drastisch te zijn om te helpen. Ik had me vroeger nooit gerealiseerd dat lichtvervuiling zo’n enorme invloed had en dat er ‘s nachts zoveel bedrijvigheid was.

De boodschap is eigenlijk simpel: geef de nacht terug aan de natuur en omarm de duisternis. Evolutionair gezien zijn we misschien geneigd om bang te zijn in het donker, maar een onverlichte nacht is van levensbelang voor onze bestuivers, insecten en bijgevolg het hele ecosysteem.

Wat je hierboven leest, is een transcriptie van de podcast. Deze tekst bevat de hoofdpunten van de opname, maar is altijd beknopter dan het origineel. Wil je het volledige verhaal, met alle details, dan kan je best de opname bovenaan beluisteren!

Wil je het in je auto, tijdens het sporten of tuinieren beluisteren, dan is het misschien handig om dit via mijn Spotify-kanaal te doen: Je Eigen Perfecte Tuin

Over compost, lava, houtkanten, karton en teeltwissel

Het voorjaar is een periode waarin je met van alles begint. Vaak start je je tuin op of wil je met nieuwe dingen beginnen. Dan komen er altijd veel vragen naar boven. Daarom wil ik in deze podcast enkele vragen beantwoorden die de voorbije dagen en weken aan mij gesteld zijn tijdens een rondleiding, via mail en in cursussen. Misschien kan het jou ook wel wat helpen. [Read more…]

De moestuin als rustpunt

Voor veel mensen is een moestuin een plek om groenten te kweken, opbrengst te hebben en, al dan niet gedeeltelijk, zelfvoorzienend te zijn. Ik kan me daarin vinden en dat is uiteraard ook belangrijk. Maar ik vind dat een (moes)tuin in het algemeen toch ook voor veel andere doeleinden kan worden ingezet. Als je mij al een tijdje volgt, dan weet je dat. Zeker in onze huidige tijd is de tuin een ideale plek om tot rust te komen, te ontspannen, te observeren en even alles naar de achtergrond te verdringen om gewoon in het moment te zijn.

Het brein en de amygdala

In deze podcast wil ik er wat wetenschappelijker op ingaan waarom je gemakkelijker tot rust komt als je in je tuin bezig bent. Om te beginnen gaan we eens kijken naar onze hersenen. Diep daarin zit een klein, amandelvormig gebiedje weggestoken: de amygdala. Dat is een soort emotioneel controlecentrum dat instaat voor onze vecht- of vluchtreactie. Je kan het een beetje zien als een rookalarm dat de omgeving continu scant op gevaar. Het is de plek waar al onze sensorische waarnemingen samenkomen. Vervolgens bepaalt de amygdala of je in de stress moet schieten en je lichaam vol moet pompen met cortisol en adrenaline, zodat je kunt vechten of vluchten.

Vroeger was dat zeer nuttig, maar in onze huidige maatschappij is dat wat diffuser geworden. Doordat we constant gebombardeerd worden met allerlei prikkels – denk aan reclameboodschappen, verkeer, drukte en werkstress – staat dat alarm eigenlijk continu aan. Daardoor is de amygdala constant overactief, wat ervoor zorgt dat we snel gestrest raken en moeilijk tot rust kunnen komen.

Een evolutionair perspectief op wildplukken

Afgelopen week heb ik het boek The Wilderness Cure van Mo Wilde gelezen. Daarin gaat zij de uitdaging aan om een jaar lang enkel te leven van wat ze kan wildplukken. Dus niets kopen en niets zelf kweken, maar enkel overleven op wat ze in haar ruime omgeving in het wild kan vinden. Ze onderzoekt wat dat met je lichaam doet, of het mogelijk is in onze huidige maatschappij en wat de effecten ervan zijn. Ze beschrijft haar dagelijkse zoektochten naar eten, hoe ze zich voelt en wat ze allemaal meemaakt.

Ze vertelt onder andere dat je tot rust komt als je aan het zoeken bent naar voedsel in een tuin, in het bos of op het strand. Dat valt evolutionair te verklaren. Onze voorouders, de jager-verzamelaars, moesten constant uitkijken voor gevaarlijke dieren en andere bedreigingen. Maar als je goed wilde observeren of er ergens iets eetbaars te vinden was, moest je je daar volledig op kunnen concentreren. Die focus was voor de amygdala het signaal dat de omgeving veilig was. Er waren op dat moment geen wilde dieren in de buurt, waardoor er tijd en ruimte was om rustig voedsel te verzamelen. Het stelde de amygdala gerust. Als je nu in je tuin bezig bent met wildplukken, onkruid wieden of het observeren van insecten, dan geef je eigenlijk een vergelijkbaar signaal af aan het paniekcentrum in je hersenen. De boodschap is: het is veilig, er is tijd en ik kan me in alle rust met deze zaken bezighouden. Daardoor laat de amygdala je even met rust en ontspan je.

‘Soft fascination’ en observeren

Ik ben daar wat verder op gaan zoeken op het internet. Blijkbaar activeer je je visuele schors en prefrontale cortex – het logische, denkende deel van je hersenen – wanneer je echt bewust iets observeert om patronen te herkennen of dingen te vinden. In de permacultuur stimuleren we dat ook sterk: bewust kijken naar dingen zonder er direct een oordeel over te vellen of je meteen van alles af te vragen. Gewoon kijken naar hoe een insect vliegt, of geconcentreerd zoeken naar een specifiek onkruid voor je salade.

Omdat je hersenen maar moeilijk met meerdere bewuste taken tegelijk bezig kunnen zijn, remt dit de amygdala af. Een bekend voorbeeld hiervan is autorijden. Als je vaak dezelfde route naar je werk aflegt, kan het gebeuren dat je plots op je bestemming bent zonder dat je beseft dat je een half uur gereden hebt. Je hersenen proberen die routine te stroomlijnen en sluiten bepaalde prikkels buiten, omdat het anders veel te vermoeiend wordt. Iets gelijkaardigs gebeurt er als je geconcentreerd in je tuin bezig bent. In de wetenschap noemt men dit ‘soft fascination’ of zachte fascinatie. Doordat je aandacht wordt opgeslorpt door een gerichte, rustige activiteit of observatie, wordt het paniekcentrum in je hersenen gekalmeerd of zelfs even ‘uitgezet’. Zo ontspan je dus in de tuin.

Verwondering en symbiose

Naast het tot rust komen, vind ik observeren om nog een andere reden enorm belangrijk. Als je goed kijkt naar wat er gebeurt in je tuin – hoe het met de bodem gesteld is, waarom de ene plant goed groeit en de andere niet, of welke insecten en vogels er rondvliegen – dan verzamel je informatie die kan bijdragen aan het ontwerp van je tuin. Maar het doet voor mij nog meer: het wekt mijn nieuwsgierigheid.

Dat las ik ook in dat boek, waarna ik verder ging zoeken. Waarom vliegt een bepaalde vlinder nu al rond? Of waarom hangen die vervelende insecten in het voorjaar altijd in wolkjes boven het pad en vliegen ze in je gezicht? Als je je afvraagt waarom dat gebeurt, kom je bijvoorbeeld uit bij de levenscyclus van meivliegen. Ik vind dat een fantastisch onderdeel van tuinieren. Het wakkert je nieuwsgierigheid aan en brengt die kinderlijke verwondering terug – of geeft je de kans om die bot te vieren. Ik raak altijd weer gefascineerd door de complexiteit van de natuur. Als je je erin verdiept, ontdek je soms zeer verrassende samenwerkingen.

Omdat ik de laatste tijd veel aan het schilderen en klussen was voor de naderende opening van mijn winkel, heb ik veel naar luisterboeken geluisterd. Zo luisterde ik naar een boek over kolibries. Daarin kwam terloops ter sprake dat er mijten op kolibries kunnen zitten. We kennen allemaal wel schadelijke bloedmijten bij kippen, en ook kolibries kunnen last hebben van schadelijke mijten in hun veren. Maar blijkbaar is er ook een samenwerking met een ander soort mijt. De schrijfster van het boek kweekte jonge, gevonden kolibries op. Toen zij een mijt op de snavel van een jong zag lopen, raakte ze niet in paniek, in tegenstelling tot een onervaren collega die dacht dat de vogel in gevaar was. Ze hield simpelweg een bloem bij het snaveltje, de mijt sprong over op de bloem en was verdwenen.

Er is namelijk een soort mijt die in bloemen leeft van nectar en stuifmeel. Als daar te weinig voedsel is, of als ze met te veel zijn, wachten ze tot er een kolibrie langskomt. Ze springen dan op de snavel en ‘liften’ zo mee naar een volgende bloem waar de omstandigheden beter zijn. Deze soorten zijn samen geëvolueerd. De mijten gebruiken de vogel als transportmiddel en zouden zonder de kolibrie misschien niet kunnen bestaan.

Dat vind ik een heel speciaal en fascinerend voorbeeld van symbiose. We kennen uiteraard de samenwerking tussen schimmels en bomen, maar dit is zó specifiek uitgewerkt dat je het haast niet zou kunnen verzinnen. Ik vind het heerlijk en fascinerend om daarover te lezen.

De reis is mooier dan de bestemming

Nu hoeft het natuurlijk niet altijd zo exotisch en speciaal te zijn. Ook in je eigen achtertuin gebeurt er van alles, maar je ontdekt het pas als je echt observeert. Als je de tijd neemt om naar de dingen te kijken, erover na te denken, dingen op te zoeken, met anderen te praten en te experimenteren. Dat is voor mij een belangrijk deel van tuinieren. Persoonlijk vind ik dat proces zelfs belangrijker dan de uiteindelijke opbrengst.

Daarom is het pure oogsten voor mij ook niet het allerbelangrijkste en steek ik daar minder energie in. Ik ben gewoon graag in de tuin aan het werk.

Zoals het gezegde luidt: de reis is mooier dan de bestemming. Voor mij geldt dat absoluut als het over tuinieren gaat.

Wil je het in je auto, tijdens het sporten of tuinieren beluisteren, dan is het misschien handig om dit via mijn Spotify-kanaal te doen: Je Eigen Perfecte Tuin

Wel Of Niet Snoeien Bij Fruitbomen?

Tien, elf jaar geleden heb ik een blog geschreven over het wel of niet snoeien van fruitbomen. Mijn conclusie was toen dat je eigenlijk niet moest snoeien, maar in die periode hebben we ook een hoop nieuwe, jonge fruitbomen geplant. Ik ging toen bekijken wat het effect zou zijn als ik niet zou snoeien.

Die vraag over wat mijn conclusies nu zijn, kwam een tijdje geleden ook binnen in mijn mailbox. Misschien is het goed om daar nu eens naar te kijken en te vertellen wat mijn huidige idee daarover is. Ik zal ook kort herhalen hoe ik bij die toenmalige conclusie gekomen ben.

[Read more…]

Biochar: Nuttig of Risicovol en Overbodig?

De podcast van vandaag gaat over iets waar ik al lange tijd over nadenk. Ik heb er al vaak over gehoord en het op verschillende plaatsen gezien, maar ik heb het zelf nog niet toegepast. Ik vroeg me af of het nuttig is en daadwerkelijk een verschil gaat maken. De vele jaren van wachten en observeren hebben me nu toch overhaald om het eindelijk eens zelf te proberen.

Ik heb het over biochar, oftewel houtskool, die je ingraaft en die in theorie zou moeten zorgen voor een betere bodemstructuur en het beter vasthouden van vocht en voedingsstoffen. Het is mij vooral te doen om het vasthouden van vocht. Aangezien we de laatste jaren kampen met droge periodes en onze bodem qua vochtvoorziening niet optimaal functioneert, kan biochar daar misschien een oplossing voor bieden. [Read more…]

Kalken Is Zelden Nuttig En Doet Vaak Veel Schade

Afgelopen week kreeg ik een interessante vraag binnen over het gebruik van kalk: de zin en onzin ervan en hoe je dat nu juist moet toepassen. Omdat ik daar zelf jaren geleden ook mee bezig ben geweest, wil ik die vraag graag in deze podcast beantwoorden. De vraag luidde als volgt: “Alle boeren hier in de Alblasserwaard strooien jaarlijks kalk over hun grasland. Zou je eens iets kunnen vertellen over de zin en onzin van kalken? Ik krijg ook het advies om te strooien op mijn bodem van veen met een laag rivierklei, maar ik hoor ook dat kalk de bodem uitput. Ik heb al gehoord van uitmergelen.”.

[Read more…]

Humus Is Zo Belangrijk Voor je Tuin

Als je in de tuin bezig bent, gebruik je ongetwijfeld compost en heb je vast al gehoord dat dit materiaal veel positieve eigenschappen heeft. Eigenlijk klopt dat niet helemaal: het is niet de compost zelf, maar vooral de humus die uit die compost gevormd wordt, die ervoor zorgt dat jouw bodem fundamenteel verandert.

[Read more…]